‘Toen mijn vrouw overleed, heb ik wel geleerd wie mijn echte vrienden zijn’, vertelde een kennis mij afgelopen zomer. Ik vrees dat ik hem gelijk moet geven. Tenminste, als je vriendschap beschouwt als een relatie waarin je jezelf kunt zijn en er voor elkaar bent. Ook als je even niet in de ‘lachen-gieren-brullen’-stand staat. Als vriendschap voor jou een contact is, waarin je met empathie en compassie op elkaar reageert.

Gevoelens van verdriet, wanhoop, somberheid of boosheid

Dit blijkt in de praktijk bij rouw lastiger te zijn dan het lijkt. Wanneer je met je gevoelens van verdriet, wanhoop, somberheid of boosheid worstelt, gaan veel mensen je liever uit de weg. Jouw gevoelens geven hen ongemak. Mensen weten vaak niet wat ze met hun eigen gevoelens aan moeten, laat staan met die van een Ander. Toen ik naar twee vriendinnen aangaf dat ik er even doorheen zat, mijzelf emotioneel overvraagd voelde door het leven, kreeg ik niet de reactie waar ik zo naar snakte. Dat zou idealiter iets zijn geweest als: ‘Jeetje meid, ga lekker zitten, kopje thee, glaasje wijn? Vertel!’. Maar ik kreeg het niet. Er viel een ongemakkelijke stilte en de dames gingen praten over de gezamenlijke vakanties, waarvoor ik nooit meegevraagd word.

Dubbel eenzaam en verdrietig

Mensen die in de rouw zijn, voelen zich vaak dubbel eenzaam en verdrietig: door het verlies zelf en door de reacties van de omgeving op jouw verdriet. Bovendien activeert het verlies in het hier en nu vaak ook weer herinneringen en pijn van eerder verlies. Sinds mijn zus afgelopen april overleed, komen er ook steeds beelden, herinneringen en gevoelens voorbij die te maken hebben met mijn ouders. Mijn moeder overleed twintig jaar geleden – toen ik zwanger was van mijn dochter – en mijn vader dertien jaar. Dat waren beide lange en niet bepaald kalme en vreedzame processen en ook daarover kan ik soms weer verdriet voelen. Net als over het feit dat mijn moeder niet gelukkig was en dat mijn dochter haar nooit ontmoet heeft.

Rouw om dat wat er nooit was

Het lijkt ook wel of ik, nu ik als enige overgebleven ben van het familiesysteem, nu pas de hele werkelijkheid van mijn jeugd in beeld krijg. De laatste valse hoop en fantasieën over een warm en liefdevol ouderlijk gezin sneuvelen definitief. Ook daar rouw ik om: dat wat er nooit was en waar ik zo ontzettend naar verlangde. En tegelijkertijd voelt het als een last die van mij af aan het vallen is. Ik kan niet anders meer dan aanvaarden dat het was wat het was. 

Wat doet er zo’n pijn?

Slechts weinig mensen, zeker hen die iets dergelijks (nog) niet meegemaakt hebben, kunnen zich dit inleven. En dat is ook niet erg. Het zou alleen wel zo fijn zijn als er iemand even met aandacht bij je kan zijn als je verdrietig of boos (ook een normale rouwreactie) bent. Als je mag praten, huilen of misschien even schreeuwen. En helemaal mooi zou het zijn als diegene dan de moed op kan brengen om je te vragen: ‘Wat doet er zo’n pijn?’. En je een knuffel geeft, als je daarom vraagt.

Manu Keirse

Hoeveel minder (verborgen) leed zou er zijn, als we dit naar elkaar kunnen doen. Iemand die zich hier hard voor maakt is de wijze Belg Manu Keirse. Onlangs had ik het voorrecht een workshop van hem bij te wonen. Hij heeft talloze boeken geschreven over rouw en rouwarbeid, zoals hij dat noemt. Want rouwen kost tijd, aandacht en energie. Je lichaam wordt er doodmoe van. Het is fysieke, emotionele en psychologische arbeid. Hij spreekt ook niet over rouwfasen, zoals de bekende Kübler-Ross dat deed, maar over vier rouwTAKEN: het verlies onder ogen zien, de pijn ervan ervaren, je aanpassen aan de nieuwe werkelijkheid en weer genieten. Het zijn taken, die door elkaar kunnen lopen en zich onverwachts steeds opnieuw aan kunnen dienen.

Empathie en compassie

Tijdens zijn workshop en het lezen van zijn boek laafde ik mij aan zijn enorme empathisch vermogen. Keirse is ook een idealist en meent dat als alle mensen zijn kennis over rouwen zouden hebben, iedereen zich empathisch op kan stellen naar mensen die rouwen. Mensen onderwijzen over rouw is dan ook zijn missie, waarvoor hij zich, op zijn bijna tachtigste, nog keihard inzet. Ik vind dat heel mooi en tegelijkertijd denk ik niet dat iedereen in staat is tot werkelijke affectieve empathie. Een ongemakkelijke waarheid die ik zelf heel lang niet heb willen toelaten. Het verlies van de illusie dat ieder mens een bereikbaar hart en medemenselijkheid in zijn lijf heeft, is ook onderdeel van mijn rouwproces. Met mijn doorleefde kennis over narcistische relationele dynamieken, kon ik hier echter niet meer omheen.

Helpen bij verlies en verdriet

Terug naar de mooie missie van Manu. Ben je zelf in de rouw, of heb je mensen in je omgeving die rouwen, dan kan ik je zijn boekje ‘Vingerafdruk van verdriet’ van harte aanbevelen. Ben je zelf professionele begeleider en wil je mensen nog empathischer kunnen begeleiden bij hun rouw en verlies, dan beveel ik je zijn boek ‘Helpen bij verlies en verdriet’ aan.

Ook in mijn coachings praat ik gemakkelijk over de dood, verlies en rouw. Wil jij ook eens in alle vrijheid praten en reflecteren over de wezenlijke zaken van het leven en de dood? Maak dan een afspraak voor een coachingsgesprek, buiten of binnen, in Amsterdam of in de Drentse natuur. Wat jij wilt. Naar mijn huisje aan het bos in Hooghalen kun je ook komen voor een individuele miniretraite van 4 of 24 uur…