‘Ze had toch ook bij die narcist weg kunnen gaan’, gromde mijn tante, toen ik vertelde dat ik zo met mijn moeder te doen had vroeger. En over hoeveel pijn het me deed te zien hoe ze op haar 71ste als een klein in elkaar geschrompeld vrouwtje, een gewond vogeltje, was gestorven. Tien jaar eerder had mijn moeder overigens wel gezegd dat ze mijn vader wilde verlaten en mijn steun ervoor gevraagd. De woede van mijn vader toen hij dat hoorde, had haar echter doen besluiten ‘haar tijd wel uit te zitten’. Deze tante was de enige die weleens in opstand kwam tegen mijn vader. De rest van de familie zweeg, voor de ‘lieve vrede’ en uit angst voor zijn heftige reacties. Narcistische woede wil je liever niet over je heen krijgen.

Weggaan bij een narcist is geen sinecure

Uit een relatie stappen met een narcistische persoon lijkt gemakkelijk, maar is geen sinecure. Geloof me, ik heb het zelf ook ervaren in mijn eerste grote liefdesrelatie. Dat was dan weliswaar een kwetsbare narcist – mijn vader was meer een charismatische – maar de disfunctionele narcistische relationele dynamieken waren er: leugens, manipulatie, jaloezie, dwingende controle, seksuele druk en agressie. Gelukkig ben ik na tien jaar, op mijn 28ste, wel ontsnapt uit deze relatie. Maar pas nadat ik de doodsangst door mijn lijf had voelen gaan. Wat heeft mij nou bij deze man doen blijven al die tijd? Ja, dat heb ik mijzelf ook menigmaal afgevraagd.

Doorgeschoten empathie

Een grote rol speelde mijn doorgeschoten empathie. Hij had een heel slechte jeugd gehad, dus ik vond het al knap dat hij niet in de goot lag en ik wilde er voor hem zijn. Ik voelde mij ook verantwoordelijk voor zijn geluk. Hij speelde daar effectief op in, door te benadrukken dat hij voor mij in Nederland was komen wonen en te zeggen dat hij zelfmoord zou plegen als ik hem zou verlaten. Het voorbeeld van mijn moeder, die zichzelf volstrekt wegcijferde voor mijn vader, zal zeker ook een rol hebben gespeeld. Ik wist niet beter dan dat een liefdesrelatie offers van je vroeg.

Empathische mensen in toxische relaties

Juist bovengemiddeld sensitieve en empathische mensen komen vaak in dergelijke toxische relaties terecht. Enerzijds omdat we warmte, liefde en empathie te bieden hebben en de narcistische persoon dit gebruikt als levensbrandstof. Anderzijds omdat onze (doorgeschoten) empathie er ook voor zorgt dat we steeds excuses verzinnen voor het wangedrag van de Ander. Een slechte jeugd. Oude pijn. Pech in het leven. We zien het lijden van de Ander en vergeten  onszelf. We geven grenzeloos aan de nemende Ander. Sterker nog, we zijn ons vaak niet eens bewust van welke grens dan ook. Velen van ons hebben al jong geleerd om meer af te stemmen op de Ander dan op zichzelf.

Fawnen

Als je als bovengemiddeld sensitief en empathisch kind al in je jeugd met onveilige situaties te maken hebt gehad, heb je dat hoogstwaarschijnlijk overleefd door, net als ik, te fawnen (vleien, pleasen). Als je fawnt, stem je jezef voortdurend af op de emotioneel onvoorspelbare en onveilige persoon of personen en probeert hun emoties te reguleren. Je loopt op eieren en trekt fluwelen handschoenen aan. Jouw gedrag pas je zo aan, dat je de boosheid of agressie van de Ander niet triggert. Wat overigens een mission impossible is. (Nee, het lag echt niet aan jou!) Je probeert de vrede te bewaren en de verbinding in stand te houden door heel lief te zijn. Zo heb je als afhankelijk kind je ouderlijke gezin overleefd.

Vervreemd van jezelf

Natuurlijk is er niets mis met empathisch, begripvol en lief zijn, tenzij je het altijd alleen voor de Ander bent. Zeker als je jouw jeugd overleefd hebt met fawnen, heb je geleerd om dermate gericht te zijn op de gevoelens van anderen, dat je die van jezelf mogelijk vergeet te voelen. Je leert zo je eigen behoeften ook niet kennen. Door altijd twee spotjes naar buiten gericht te hebben, raak je vervreemd van jezelf. Het remedie is dan ook om een spotje naar binnen te gaan richten. Naar je eigen lijf, gevoelens en behoeften. Dat je die gaat (h)erkennen. En dat je jouw empathie en compassie ook op jezelf gaat richten.

Voelen van jezelf

Je losmaken van je overlevingspatroon fawning betekent dat je gaat voelen hoe het voor jou is. Erkennen als iets niet goed voelt. Dat je jouw gevoelens en behoeften niet meer wegdrukt of wegelativeert, maar serieus onderzoekt. Hoe vaak ben jij in situaties gebleven waarvan je eigenlijk vanaf het begin al voelde dat het niet oké was, maar dat je ontzettend je best hebt gedaan om de situatie kloppend te maken? Juist. Ik ook. Als ik eraan denk, word ik er moe en ook wel verdrietig van. Een disfunctioneel overblijfsel uit onze jeugd, dat we maar beter af kunnen leren.

Illusie van helen van de narcist

Veel bovengemiddeld empathische mensen koesteren de illusie dat je met liefde mensen kunt bereiken en zelfs helen. Ze kunnen zich niet voorstellen dat iemand totaal geen empathie voelt. Dat noem ik de empathische paradox. Helaas. Met jouw liefde en begrip gaat een sociopathische of narcistische persoon echt niet veranderen in een liefdevol mens. Nee, die blijft van binnen zo koud als de familie sneeuwpop op de foto. Jouw lot en lijden laat diegene volstrekt onverschillig. Je bent werkelijk slechts leverancier van zijn of haar behoeftebevrediging.  Zoals jij twee spotjes op de Ander richt, zo richt de narcistische persoon twee spotjes op zichzelf. Dus als er gevoel en tranen te zien zijn, dan gaan die over zichzelf. Medelijden, maar dan slechts met zichzelf.
Als jij maar precies blijft doen en geven wat diegene wilt, zul je niet al teveel agressie te verduren krijgen en kun je zelfs het idee krijgen dat jouw begrip en liefde diegene veranderd heeft. Dat is echter absoluut een illusie. De narcistische persoon heeft het vermogen niet om te veranderen. Jij kunt toch ook niet veranderen in een persoon zonder empathie?

Einde van de narcistische relatie

Vroeg of laat lever je niet precies genoeg bevrediging, niet precies de juiste liefde, aanpassing, bevestiging, verzorging, seks of aandacht en dan word je verlaten, bedrogen, bedreigd, mishandeld of in sommige gevallen zelfs vermoord. Risico op dat laatste loop je vooral als je zelf uit de relatie stapt. Precies, het is geen sinecure om weg te gaan bij een narcist. Het vergt bewustzijn, zelfversterking, goede voorbereiding, moed en steun van empathische en begrijpende mensen in je omgeving.

Jezelf helen en ontwikkelen

Sorry, mooier kan ik het niet maken. Het goede nieuws is dat je van je ongezonde fawningpatronen af kunt komen door met je bewustwording en persoonlijke ontwikkeling aan de slag te gaan. Het kan je dan zelfs een hoop groei en kracht opleveren, maar je moet er wel wat voor doen…

Wil jij onderzoeken of je zelf in een narcistische dynamiek verwikkeld zit of wil je mensen die met narcisme te maken hebben beter kunnen begeleiden? Doe dan mee aan de Workshop Narcistische dynamieken. Als je van je fawningspatronen af wilt of er meer over wilt weten, doe dan mee met de Workshop F*ckFawning.

Liever individueel? Maak dan een afspraak voor een coachingsgesprek in Amsterdam of Drenthe of een individuele miniretraite van 4 of 24 uur in de Drentse natuur.