‘Je moest eens weten hoezeer jouw moeder geleden heeft onder de driftbuien van je zus’, zegt mijn vader en neemt een haaltje van zijn eeuwige sigaret. We staan in de tuin en hij blaast even stoom af, na een woedeaanval van mijn zus.

‘Dat weet ik, pap’, zeg ik. Na enige aarzeling vraag ik het hem toch: ‘Heb je er ook wel eens bij stil gestaan hoe het voor mij was? Dat ik al die woede en agressie van haar over mij heen kreeg?’

‘Jij kon ertegen’, antwoordt mijn vader direct. ‘Jij kon het wel hebben.’

‘Pap, ik ben het drie jaar jongere zusje.’

Dan wordt hij even stil. Hij kijkt mij verrast  – of is het vertwijfeld? – aan en het voelt alsof hij mij voor het eerst echt ziet. Toch een mooie ervaring als je 39 bent.

‘God, dan heb ik gefaald als vader’, zegt hij uiteindelijk.

Ik voel de neiging om hem te troosten. Om te zeggen dat hij wel een goede vader is geweest. Maar ik doe het dit keer niet. Ik laat de stilte voortduren. Zwijgend gaan we terug naar binnen.

Toch een beetje helend

Dit gesprek vond twintig jaar geleden plaats, maar ik zie het nog voor me alsof het gisteren was. Het was helend voor me, omdat ik me toch even gezien voelde door mijn vader. Natuurlijk had ik liever gehad dat mijn vader had gezegd: ‘Och, meisje, natuurlijk was het voor jou verschrikkelijk. Sorry dat we jou niet gezien en beschermd hebben. Dat we jou geen veiligheid geboden hebben.’ Empathie was echter niet een van de talenten van mijn vader, dus ik was blij met deze indirecte vorm van erkenning van mijn pijn.

Fight, Flight, Freeze en Fawn

Wat ik met deze ontboezeming vooral wil laten zien, is hoe de stressrespons ‘fawning’ eruit ziet. Het is de vierde ‘F‘ van de stressresponsen: Fight (vechten), Flight (vluchten), Freeze (bevriezen) en Fawn (vleien). Als je fawnt, dan probeer je jezelf te beschermen door je af te stemmen op en dienstbaar te maken aan degene die voor jou de bedreiging vormt. Met jouw gedrag probeer je de emoties van de Ander te reguleren. Je loopt bijvoorbeeld op eieren om te voorkomen dat iemand in woede uitbarst. Of je bevestigt en complimenteert de Ander om diegene gunstig te stemmen. Of je troost en helpt waar je maar kan, om te zorgen dat de Ander blij en gelukkig wordt. Je neemt voortdurend alle verantwoordelijkheid voor de (goede) relatie met de Ander.

Antwoord op relationele stress

Fawnen is een antwoord op relationele stress, waarbij je jouw sensitiviteit en empathie gebruikt om jezelf veilig te stellen. Dat kan eenmalig zijn, bijvoorbeeld als je op straat lastig gevallen wordt en je de bedreiger met warme woorden probeert te ontwapenen. Het kan ook een antwoord zijn op chronische relationele stress als je opgroeit in een gezin met een emotioneel onbereikbare of onvoorspelbare ouder, verzorger, broer of zus. Of als er in je ouderlijk gezin, latere liefdesrelatie of op je werk sprake is van narcistische relationele dynamieken. Met vleien, pleasen, (over)afstemmen en dienstbaar zijn, probeer je te voorkomen dat je geconfronteerd wordt met agressie of bijvoorbeeld verstoten of verlaten wordt. Je houdt met jouw lieve gedrag de verbinding in stand en de situatie (over)leefbaar.

Stoïcijns aandoend

Het gaat echter wel vaak ten koste van iets heel wezenlijks, namelijk van je gevoel van zelfwaarde en van de verbinding met jouw eigen gevoelens en behoeften. Je richt al je aandacht op de emoties van de Ander, waardoor er nauwelijks besef overblijft van je eigen binnenwereld. Als dit lang aanhoudt, wordt het jezelf wegcijferen gewoon. Je krijgt een houding die uitstraalt dat er niks aan de hand is met je, terwijl je jouw eigen innerlijke vulkaan aan gevoelens en behoeften onderdrukt. Door deze stoïcijns aandoende houding van mij dacht mijn vader waarschijnlijk dat ik de driftbuien en het fysieke geweld van mijn grote zus zonder problemen doorstond. Lange tijd was deze fawnhouding mijn basale levenshouding: alles gaat goed met mij, ik heb niets nodig en waarmee kan ik jou van dienst zijn?

Spanning in je lijf

Zoals elke stressrespons, gaat ook fawning gepaard met spanning in je lijf. Tijdelijk, als je even in een lastige situatie zit. Als het echter gaat om chronische relationele stress, dan nestelt die spanning zich min of meer permanent in je lijf. Lange tijd wist ik niet beter dan dat ik altijd pijn in mijn nek, schouders en onderrug had. Dat dit gewoon bij het leven hoorde. Net als mijn hoge ademhaling. Ik had niet in de gaten dat ik altijd overallert was naar de emoties van anderen en als een ware Atlas het gevoelsleven van hen op mijn schouders aan het torsen was. Pas toen ik mijn bewustwordingsproces startte en voor mijzelf ging zorgen, patronen ging doorbreken, mijzelf weer leerde voelen en ontspannen en wat van de Ander is, ook bij diegene leerde te laten, merkte ik dat je een stuk lichter kan leven. In een ontspannen lichaam. Tja… je voelt het pas als je het doorhebt.

Automatische gedragspatronen

En nog altijd betrap ik mijzelf af en toe op (onbewuste) automatische fawn-gedragspatronen. Zodra ik het merk, doe ik een STOP en onderzoek en ontmantel ik zo’n patroon. Ik vermoed dat veel mensen die in mijn branche – professionele begeleiding – werkzaam zijn, deze gedrags- en gedachtepatronen herkennen. Het leidt tot overdreven uitingen (‘valkuilgedrag’) van onze basale kwaliteiten, zoals dienstbaarheid,  bescheidenheid, empathie en sensitiviteit.

Onbewuste overtuigingen zijn bijvoorbeeld:

‘Ik mag niemand boos maken.’
‘Ik moet de wijste zijn.’
‘De Ander moet mij aardig vinden.’
‘Ik moet conflict of ruzie absoluut voorkomen.’
‘Ik mag niets fout doen.’

Onbewuste gedragingen zijn bijvoorbeeld:

Automatisch om grote ego’s heenlopen en ze bevestigen.
Jezelf klein of onzichtbaar maken.
Laat of geen grenzen trekken.
Piekeren of je wel aardig en dienstbaar genoeg bent geweest.
Jezelf slecht voelen en het jezelf verwijten als je weerstand of kritiek krijgt.
Je mening inslikken om niemand tegen het hoofd te stoten.

En zo kan ik nog wel even doorgaan.

Hoe zit het met jou?

Herken je de beschreven ervaringen, overtuigingen en gedragingen? Of ziet het er bij jou anders uit, maar besef je dat je soms toch echt onnodig aan het ‘fawnen’ bent?

Als je zelf ook begeleider bent…
Karin Bosveld en ik bieden je een veilige en leerzame plek om dit nader te onderzoeken tijdens de workshop Fawning als begeleiderskwaliteit.  Op vrijdag 22 mei vindt er een plaats in Doorn of Utrecht. Er is nog plaats voor enkele deelnemers. Doe je mee? Je kunt je hier aanmelden. Nog vragen? Neem dan even contact met me op.

Voor andere ‘fawners’

Daarnaast geef ik de eendaagse Workshop F*ck Fawning in een klein groepje mede-fawners. Gezien de bovengemiddeld hoge sensitiviteit van alle deelnemers is het voor iedereen best spannend. Jullie zitten echter met elkaar in hetzelfde schuitje, wat best prettig kan zijn. Bovendien werken we in een klein groepje, zodat ik voldoende ruimte en aandacht kan geven aan ieders persoonlijke thema en proces. Je kunt nog meedoen aan de workshop in Hooghalen op maandag 28 september!

Natuurlijk kun je ook gewoon een afspraak maken voor individuele coaching in Amsterdam of in de Drentse natuur. Naar mijn huisje aan het bos in Hooghalen kun je ook komen voor een individuele miniretraite van 4 of 24 uur…

Voor organisaties en andere groepen
geef ik ook graag een lezing of workshop over fawning, al dan niet in combinatie met kennis over narcistische en andere toxische grensoverschrijdende relationele dynamieken. Neem contact met mij op voor een offerte op maat.